बालेन र ली कुआन यु : नेपालका लागि ऐतिहासिक अवसर
प्रेम गुरागाईं
प्रधानमन्त्री बालेन्द्र ‘बालेन’ शाहले आफ्नो राजनीतिक जीवनकै ऐतिहासिक अवसर पाएका छन्। धेरै नेपालीले उनलाई परम्परागत राजनीतिक दलको प्रतिनिधित्व गर्ने अर्को एक राजनीतिज्ञका रूपमा मात्र हेरेका छैनन्। उनीहरूका लागि बालेन पुस्तान्तरणको प्रतीक हुन्—नेपाललाई समृद्ध, शान्त, एकताबद्ध र सुन्दर राष्ट्र बनाउने नयाँ सम्भावनाका प्रतिनिधि पनि हुन्।
तर जनताको आशा अत्यन्त मूल्यवान् हुन्छ। केवल असल नियतले मात्र त्यो आशा दीर्घकालसम्म जीवित रहन सक्दैन। त्यसका लागि इमानदार संवाद, सक्षम शासन, मापन गर्न सकिने परिणाम र जनतासँगको आत्मीय सम्बन्ध आवश्यक हुन्छ।
प्रधानमन्त्रीका रूपमा बालेनका सुरुवाती महिनाहरू राजनीतिक उतारचढाव र रसुवामा आएको विनाशकारी बाढीजस्ता गम्भीर चुनौतीहरूले भरिएका छन्। यस्ता संकटले नेताको प्रशासनिक क्षमताको मात्र होइन, उनको करुणा, पारदर्शिता र सम्पूर्ण राष्ट्रलाई एकताबद्ध बनाउने क्षमताको पनि परीक्षा लिन्छन्।
यही सन्दर्भमा बालेनले सिंगापुरका पूर्वप्रधानमन्त्री ली कुआन युबाट केही महत्वपूर्ण पाठ सिक्न सक्छन्। ली कुआन यु ३५ वर्षको उमेरमा सिंगापुरको प्रधानमन्त्री बनेका थिए। बालेनले पनि त्यही उमेरमा नेपालको सर्वोच्च कार्यकारी जिम्मेवारी सम्हालेका छन्।
सिंगापुरसँग पर्याप्त प्राकृतिक स्रोतसाधन थिएन। पानीका लागि समेत उसले अन्य देशमा निर्भर रहनुपर्थ्यो। आर्थिक र राष्ट्रिय सुरक्षाका दृष्टिले पनि सिंगापुर अत्यन्त संवेदनशील अवस्थामा थियो। सन् १९६५ मा मलेसियाबाट पीडादायी रूपमा अलग भएपछि ली कुआन युले राष्ट्रलाई सम्बोधन गर्दा आफ्ना भावना र आँसु लुकाएनन्।
त्यो घटनाले बलियो नेतृत्व भनेको सधैँ भावना लुकाउनु मात्र होइन भन्ने देखायो। कहिलेकाहीँ वास्तविक शक्ति राष्ट्रको पीडा जनतासँग बाँड्नु, चुनौतीहरूबारे इमानदारीपूर्वक जानकारी दिनु र सबैलाई एक भएर अघि बढ्ने आशा प्रदान गर्नुमा हुन्छ।
सिंगापुर बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक समाज थियो र आज पनि छ। ली कुआन युले आर्थिक नीतिले मात्र राष्ट्र निर्माण गर्न सकिँदैन भन्ने बुझेका थिए। जनतालाई साझा राष्ट्रिय पहिचान र सामूहिक जिम्मेवारीको भावना आवश्यक थियो। त्यसैले आर्थिक विकाससँगै सामाजिक अनुशासन, नागरिक जिम्मेवारी, शिष्टाचार, दयालुपन र पारस्परिक सम्मानलाई पनि प्राथमिकता दिइयो।
नेपाल सिंगापुर होइन र बालेन पनि ली कुआन यु होइनन्। नेपालको आफ्नै इतिहास, भूगोल, लोकतान्त्रिक संस्था, संस्कृति र राष्ट्रिय आकाङ्क्षा छन्। त्यसैले सिंगापुरको अनुभवलाई नेपालमा जस्ताको तस्तै लागू गर्न सकिँदैन। तर त्यसबाट सिक्नुपर्ने केही महत्वपूर्ण पाठ अवश्य छन्।
नेपाल विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म, क्षेत्र र परम्पराहरूको साझा घर हो। हाम्रो विविधता राजनीतिक स्वार्थका लागि विभाजनको आधार होइन, राष्ट्रको सबैभन्दा ठूलो शक्ति बन्नुपर्छ।
मधेश, हिमाल, पहाड र प्रत्येक प्रदेशका नागरिकले काठमाडौंले उनीहरूका आवाज सुनिरहेको, उनीहरूको सम्मान गरिरहेको र राष्ट्र निर्माणमा उनीहरूलाई समेटिरहेको अनुभव गर्नुपर्छ। मधेशी समुदायबाट उदाएर अहिले सम्पूर्ण देशको नेतृत्व गरिरहेका कारण बालेनसँग नेपालका विभिन्न भूगोल र समुदायबीच बलियो पुल निर्माण गर्ने ऐतिहासिक अवसर छ।
तर लामो मौनताले नेता र जनताबीच दूरी सिर्जना गर्न सक्छ। राष्ट्रिय नेता दबाबमा परेपछि मात्र बोल्दा त्यसबाट बनेको खाली ठाउँ भ्रम, अफवाह र गलत सूचनाले भरिन सक्छ। जनताले आफ्ना दुःख, आवश्यकता र आकाङ्क्षा बिर्सिइएका छन् कि भन्ने प्रश्न गर्न थाल्छन्।
त्यसैले बालेनले नियमित रूपमा जनतासँग संवाद गर्नुपर्छ—आफ्नो सरकारको बचाउ गर्न मात्र होइन, सरकारको दिशा स्पष्ट पार्न, चुनौती स्वीकार गर्न, प्रगतिको विवरण दिन र आलोचना सुन्न पनि।
सञ्चार केवल राजनीतिक प्रचार होइन। इमानदारीपूर्वक गरिने सञ्चार लोकतान्त्रिक उत्तरदायित्व हो।
नेतृत्वले जनतालाई स्पष्ट रूपमा भन्न सक्नुपर्छ—नेपाल अहिले कुन अवस्थामा छ, चुनौतीहरू के हुन्, सरकारको योजना के हो, के काम सम्पन्न भएका छन्, कहाँ कमजोरी भयो र अब त्यसलाई कसरी सुधार गरिँदैछ।
ली कुआन युले सीमित आन्तरिक स्रोतसाधन भएको सानो देश एक्लै अघि बढेर समृद्ध बन्न नसक्ने कुरा बुझेका थिए। सिंगापुरले अन्तर्राष्ट्रिय लगानीलाई स्वागत गर्यो, विश्वसनीय संस्था निर्माण गर्यो र आफू व्यवसाय तथा लगानीका लागि गम्भीर, स्थिर र तयार रहेको विश्वास अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्तालाई दिलायो।
नेपालले पनि यस्तै रणनीतिक चुनौती सामना गरिरहेको छ। राष्ट्रिय बजेटले मात्र देशलाई आवश्यक पर्ने सम्पूर्ण पूर्वाधार, उद्योग, अस्पताल, विश्वविद्यालय, प्रविधि, पर्यटन र रोजगारीका अवसर निर्माण गर्न सक्दैन।
बालेनले नेपालका प्रमुख आर्थिक कूटनीतिज्ञको भूमिका प्रभावकारी रूपमा निर्वाह गर्न सक्नुपर्छ। जिम्मेवार अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ता, गैरआवासीय नेपाली समुदाय, विकास साझेदार र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूसँग प्रत्यक्ष संवाद आवश्यक छ।
सरकारले पारदर्शी कानुन, पूर्वानुमान गर्न सकिने नीति, छिटो र सरल स्वीकृति प्रक्रिया तथा भ्रष्टाचारविरुद्ध प्रभावकारी सुरक्षा व्यवस्था सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
तर निजी लगानीको अर्थ नेपालको राष्ट्रिय हितमाथि सम्झौता गर्नु कदापि होइन। लगानीले सम्मानजनक रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्छ, ज्ञान र प्रविधि हस्तान्तरण गर्नुपर्छ, वातावरण संरक्षण गर्नुपर्छ, स्थानीय समुदायको सम्मान गर्नुपर्छ र नेपालको अर्थतन्त्रमा न्यायोचित योगदान दिनुपर्छ।
यसैसँग आर्थिक विकास र शान्ति जोडिन्छन्।
प्रेम गुरागाईंले संयुक्त राष्ट्रसङ्घका मञ्चहरूमा नेपालको पहिचान र शान्तिको सन्देश पुर्याउँदै आउनुभएको छ। नेपाललाई भगवान् बुद्धको जन्मभूमि, विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथाको देश तथा विश्वलाई नैतिक र आध्यात्मिक नेतृत्व दिन सक्ने राष्ट्रका रूपमा प्रस्तुत गर्ने उहाँको अभियानले नेपालको आध्यात्मिक सम्पदा, युवा सशक्तीकरण, सांस्कृतिक गौरव, विश्वव्यापी एकता र शान्तिपूर्ण कर्मलाई जोडेको छ।
उहाँको पुस्तक THIS MOMENT ले पनि नेतृत्व र शान्तिका सन्दर्भमा महत्वपूर्ण सन्देश अघि सारेको छ—“सबैका लागि शान्ति होस्। यसको सुरुवात मबाटै, अहिले नै होस्।”
यो केवल सुन्दर नारा भएर सीमित रहनु हुँदैन। यसलाई सुशासनको मूल सिद्धान्त बनाउन सकिन्छ।
शान्तिको सुरुवात नेताहरूले प्रतिक्रिया दिनुअघि ध्यानपूर्वक सुन्दा हुन्छ। शान्तिको सुरुवात सरकारले प्रत्येक जातजाति, धर्म, भाषा, लिङ्ग, प्रदेश र राजनीतिक विचारको सम्मान गर्दा हुन्छ। शान्तिको सुरुवात नागरिकले भ्रष्टाचार, घृणा र विभाजन अस्वीकार गर्दा हुन्छ। विकासबाट पछाडि पारिएका समुदायसम्म अवसर र सेवा पुग्दा पनि शान्तिको आधार बलियो हुन्छ।
आर्थिक प्रगति र सामाजिक न्याय सँगसँगै अघि बढ्दा मात्र दीर्घकालीन शान्ति सम्भव हुन्छ।
गुरागाईंले अघि सारेको विश्वशान्तिको दर्शन—“प्रेम + करुणा + एकता + सद्भाव + शान्ति = विश्वशान्ति”—नेपालको राष्ट्रिय जीवनमा पनि व्यवहारिक रूपमा लागू गर्न सकिने अवधारणा हो।
नेपालले यो सन्देश संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा भाषणमार्फत मात्र होइन, आफ्नै राष्ट्रिय उदाहरणमार्फत प्रस्तुत गर्न सक्छ। शान्तिपूर्ण, लोकतान्त्रिक, वातावरणप्रति जिम्मेवार र आर्थिक रूपमा अघि बढिरहेको नेपाल विभिन्न संस्कृति, सभ्यता र शक्तिशाली छिमेकी राष्ट्रबीच शान्तिको पुल बन्न सक्छ।
रसुवा विपत्तिपछि हिमाली क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनले उत्पन्न गरेको जोखिमबारे अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा सशक्त आवाज उठाउने जिम्मेवारी पनि नेपालको काँधमा आएको छ। जलवायु न्याय, प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली, आधुनिक खोज तथा उद्धार क्षमता, विपद् प्रतिरोधी पूर्वाधार र हिमाली समुदायको सुरक्षाका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य आवश्यक छ।
बालेनले धेरै कुरा सिक्नुपर्ने हुन सक्छ। विगतमा सिकेका केही कुरा समयअनुसार त्यागेर पुनः सिक्नुपर्ने अवस्था पनि आउन सक्छ। यो कमजोरी होइन। रूपान्तरणकारी नेतृत्वका लागि निरन्तर अध्ययन, आत्मसमीक्षा, अनुकूलन र सुधार आवश्यक हुन्छ।
ली कुआन युले बदलिँदो विश्वअनुसार आफ्ना विचार र रणनीति परिमार्जन गरिरहे। बालेनले पनि नेपालको लोकतान्त्रिक मूल्यप्रति उत्तरदायी रहँदै बौद्धिक विनम्रता प्रदर्शन गर्नुपर्छ।
उनी नेपालका ली कुआन यु बन्न आवश्यक छैनन्।
उनी बालेन शाहकै उत्कृष्ट रूप बन्नुपर्छ—जनताको कुरा सुन्ने नेता, राष्ट्रलाई एकताबद्ध बनाउने नेता, प्रभावकारी आर्थिक कूटनीतिज्ञ, जलवायु न्यायका पक्षधर र प्रत्येक नेपालीका सेवक।
यो अवसर ऐतिहासिक छ, तर सधैँभरि खुला रहनेछैन। जनताको आशा निराशामा बदलिनुअघि र नागरिकले आफ्नो सरकारसँग दूरी महसुस गर्नुअघि जनविश्वासको सम्मान गर्नुपर्छ।
यो बालेनको क्षण हो।
यो नेपालको क्षण हो।
र प्रत्येक नेता तथा नागरिकले यही क्षण भन्नुपर्ने समय हो—
“सबैका लागि शान्ति होस्। यसको सुरुवात मबाटै, अहिले नै होस्।”
— प्रेम गुरागाईं
लेखक, THIS MOMENT
विश्व शान्तिदूत
