बर्दियाको जंगलकी छोरी सीतारानी चौधरी: बाघको पदचाप पढ्ने नेचर गाइडको अन्तिम यात्रा
द टन न्युज ।
बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जको जंगलले आज आफ्नी एक असाधारण साथी गुमाएको छ। बाघको पदचाप पढ्न सक्ने, चराको आवाजबाट जंगलको कथा सुनाउन सक्ने र हजारौं पर्यटकलाई प्रकृतिको वास्तविक सौन्दर्यसँग परिचित गराउने अनुभवी नेचर गाइड सीतारानी चौधरी अब हामीबीच रहिनन्। उनको निधनले केवल एउटा परिवार शोकमा परेको छैन, सम्पूर्ण संरक्षण क्षेत्र, पर्यटन उद्योग र प्रकृतिप्रेमी समुदायले अपूरणीय क्षति व्यहोरेको छ। जंगललाई आफ्नो घर र वन्यजन्तुलाई आफ्नो परिवार मानेर जीवन बिताएकी सीतारानीको अनुपस्थितिले बर्दियाको जंगल नै केही टुहुरो बनेको महसुस गरिरहेको छ।
बर्दियाको ठाकुरद्वारामा जन्मिएकी सीतारानी चौधरीको बाल्यकाल जंगलकै काखमा बित्यो। अरू बालबालिकाले खेलमैदानमा समय बिताउँदा उनी जंगलको छेउछाउमा चराहरूको आवाज सुन्दै, जनावरका पाइला नियाल्दै र प्रकृतिसँग मित्रता गाँस्दै हुर्किइन्। जंगल उनको लागि केवल हरियाली क्षेत्र थिएन, त्यो उनको विद्यालय थियो, जहाँ प्रत्येक दिन नयाँ पाठ सिकिन्थ्यो। यही वातावरणले उनको मनमा प्रकृतिप्रतिको गहिरो प्रेम र संरक्षणप्रतिको जिम्मेवारीको भावना विकास गरायो।
सानै उमेरदेखि वन, वन्यजन्तु र चराचुरुङ्गीप्रतिको मोहले उनलाई प्रकृतिसँग यति नजिक बनायो कि पछि यही प्रेम उनको जीवनको पहिचान बन्यो। उनले जंगलका आवाजहरू छुट्याउन सिकिन्, जनावरका पदचिन्हहरू बुझ्न सिकिन् र प्रकृतिले दिने साना–साना संकेतहरू पढ्न सिकिन्। यही अनुभवले भविष्यमा उनलाई नेपालकै उत्कृष्ट नेचर गाइडमध्ये एक बनाउने आधार तयार गर्यो।
केवल १६ वर्षको उमेरमै उनले नेचर गाइडको तालिम लिइन्। त्यो समय महिलाहरूका लागि यस्तो पेशा रोज्नु निकै चुनौतीपूर्ण थियो। जंगलमा दिनभर हिँड्ने, वन्यजन्तुको खोजी गर्ने र विदेशी पर्यटकलाई मार्गदर्शन गर्ने काम पुरुषहरूको वर्चस्व रहेको क्षेत्र मानिन्थ्यो। तर सीतारानीले कुनै चुनौतीलाई आफ्नो बाटोको अवरोध बन्न दिइनन्। उनले आत्मविश्वासका साथ यो यात्रा सुरु गरिन् र आफ्नो मेहनत, लगन र निरन्तर अभ्यासबाट सबैको सम्मान कमाइन्।
तालिमपछि उनले वर्षौंसम्म जंगलमा निरन्तर अध्ययन र अनुभव बटुलिन्। प्रत्येक दिन नयाँ कुरा सिक्ने, वन्यजन्तुको व्यवहार बुझ्ने र प्रकृतिको परिवर्तनलाई नजिकबाट अवलोकन गर्ने उनको बानी थियो। यही निरन्तर अभ्यासले उनलाई बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जकी सबैभन्दा अनुभवी, दक्ष र लोकप्रिय नेचर गाइडमध्ये एक बनायो। उनको अनुभव केवल तालिमको प्रमाणपत्रमा सीमित थिएन, त्यो हजारौं घण्टाको जंगल यात्राबाट प्राप्त जीवन्त ज्ञान थियो।
सीतारानीको सबैभन्दा ठूलो विशेषता थियो बाघ देखाउने अद्भुत क्षमता। बाघको पदचिन्ह, चाल, बासस्थान, गन्ध, व्यवहार र जंगलका साना–साना संकेतबाटै उनले बाघ कहाँ हुन सक्छ भन्ने अनुमान लगाउँथिन्। कहिलेकाहीँ चराहरूको असामान्य आवाज वा हरिणको व्यवहार मात्र हेरेर पनि उनी नजिकै बाघ रहेको अनुमान गर्न सक्थिन्। धेरै पटक पर्यटकहरू आश्चर्यचकित हुन्थे, किनभने उनले गरेको अनुमान केही मिनेटमै सत्य सावित हुन्थ्यो।
यही असाधारण क्षमताका कारण स्वदेशी मात्र होइन, अमेरिका, बेलायत, जर्मनी, फ्रान्स, अस्ट्रेलिया, जापानलगायत विभिन्न देशबाट आउने पर्यटकहरूले पनि विशेष रूपमा उनलाई नै आफ्नो गाइड बनाउन चाहन्थे। धेरै विदेशी पर्यटकहरूले आफ्नो जीवनकै पहिलो बाघ दर्शन सीतारानीकै साथमा गरेका थिए। उनीसँग गरिएको जंगल सफारी धेरैका लागि जीवनभर बिर्सन नसकिने अनुभव बन्ने गर्थ्यो।
औपचारिक शिक्षा धेरै नभए पनि उनले अंग्रेजी, नेपाली, हिन्दी र थारु भाषामा सहज रूपमा संवाद गर्न सक्थिन्। विदेशी पर्यटकहरूसँग आत्मविश्वासका साथ कुराकानी गर्दै उनी वन्यजन्तु, चराचुरुङ्गी, जैविक विविधता र संरक्षणबारे विस्तृत जानकारी दिन्थिन्। उनको ज्ञान पुस्तकमा सीमित थिएन, त्यो प्रत्यक्ष अनुभवबाट जन्मिएको थियो। यही कारणले उनीसँग कुरा गर्ने जो–कोही प्रभावित हुन्थ्यो।
उनको नम्र व्यवहार, हँसिलो स्वभाव र सहयोगी सोचले सबैको मन जितेको थियो। जंगलमा पर्यटकहरूलाई सुरक्षित राख्ने, उनीहरूलाई धैर्यपूर्वक जानकारी दिने र प्रत्येक यात्रालाई सम्झनलायक बनाउने उनको शैली नै फरक थियो। धेरै पर्यटकहरूले बर्दियाको जंगलभन्दा पनि सीतारानीको साथलाई आफ्नो यात्राको सबैभन्दा सुन्दर सम्झना भन्ने गरेका थिए।
सीतारानी केवल नेचर गाइड मात्र थिइनन्, उनी संरक्षणकी अथक अभियन्ता पनि थिइन्। उनले जीवनभर जंगल संरक्षण, वन्यजन्तुको सुरक्षा र स्थानीय समुदायमा संरक्षण चेतना फैलाउने काम गरिरहिन्। उनका लागि पर्यटनको अर्थ केवल आम्दानी थिएन, त्यो संरक्षणको माध्यम थियो। उनी सधैं भन्ने गर्थिन्—“जंगल बच्यो भने मात्रै पर्यटन बच्छ, पर्यटन बच्यो भने मात्रै स्थानीय समुदायको भविष्य सुरक्षित हुन्छ।”
उनी फोटोग्राफीमा पनि उत्तिकै रुचि राख्थिन्। जंगलका दुर्लभ क्षणहरू आफ्नो क्यामेरामा कैद गर्नु उनको अर्को पहिचान थियो। उनले खिचेका बाघ, गैंडा, हात्ती, चितुवा, हरिण र दुर्लभ चराचुरुङ्गीका सयौं तस्बिरहरू आज पनि संरक्षणको अमूल्य अभिलेखका रूपमा रहेका छन्। ती तस्बिरहरूले बर्दियाको जैविक विविधतालाई विश्वसामु चिनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।
उनले धेरै युवालाई नेचर गाइड बन्न प्रेरित गरिन्। आफ्नो अनुभव खुलेर बाँड्दै उनी नयाँ पुस्तालाई जंगलको भाषा बुझ्न सिकाउँथिन्। संरक्षण केवल सरकारी निकायको जिम्मेवारी होइन, प्रत्येक नागरिकको साझा दायित्व हो भन्ने सन्देश उनले आफ्नो जीवनभर व्यवहारबाटै दिइन्।
तर नियतिले यो समर्पित जीवनलाई असामयिक रूपमा रोकिदियो। दुई साताअघि गाउँ नजिकै नुहाउने क्रममा लडेर उनको मेरुदण्डमा गम्भीर चोट लाग्यो। तत्काल उपचारका लागि काठमाडौं ल्याइयो र शल्यक्रिया गरियो। उनको स्वास्थ्य सुधार होस् भन्ने कामनाका साथ देश–विदेशका संरक्षणकर्मी, पर्यटक, शुभेच्छुक र साथीभाइहरूले आर्थिक सहयोग जुटाए। सबैको एउटै आशा थियो—सीतारानी फेरि जंगल फर्किनेछिन्। तर दुर्भाग्यवश सबै प्रयास असफल भए र अन्ततः उनले संसारबाट बिदा लिइन्।
उनको निधनसँगै बर्दियाले एक उत्कृष्ट नेचर गाइड मात्र गुमाएको छैन, प्रकृति संरक्षणप्रति समर्पित एक अथक अभियन्ता पनि गुमाएको छ। उनले खिचेका वन्यजन्तुका तस्बिर, पर्यटकलाई सुनाएका जंगलका कथा, बाघ खोज्ने उनको अद्भुत क्षमता र संरक्षणप्रतिको समर्पण सधैं सम्झिइरहनेछ। उनको योगदानलाई कुनै पुरस्कारले होइन, हजारौं मानिसको सम्मान र सम्झनाले मापन गर्न सकिन्छ।
सीतारानीले आफ्नो पछाडि १३ वर्षीया एक छोरी छोडेकी छन्। आमाको माया गुमाएकी ती बालिकाको भविष्य अहिले सबैका लागि चिन्ताको विषय बनेको छ। उनको शिक्षा, पालनपोषण र उज्ज्वल भविष्यका लागि सहयोग आवश्यक रहेको परिवार र शुभेच्छुकहरूले बताएका छन्। जीवनभर अरूलाई प्रकृतिको महत्व बुझाएकी सीतारानीको परिवारप्रति समाजले पनि आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्ने आवश्यकता महसुस गरिएको छ।
आज बर्दियाको जंगल उस्तै हरियो छ, नदीहरू उस्तै बगिरहेका छन् र बाघहरू आफ्नै संसारमा विचरण गरिरहेका छन्। तर ती सबैका बीच एउटा नाम सधैं सम्झिइनेछ—सीतारानी चौधरी। उनले देखाएको बाटो, संरक्षणप्रतिको समर्पण, प्रकृतिप्रतिको प्रेम र जंगलसँगको आत्मीय सम्बन्ध भावी पुस्ताका लागि प्रेरणाको स्रोत बनिरहनेछ। उनले हामी सबैलाई एउटा गहिरो सन्देश छोडेकी छन्—“जंगल केवल घुम्ने ठाउँ होइन, भावी पुस्ताका लागि जोगाएर राख्नुपर्ने साझा सम्पत्ति हो।”
प्रकृतिप्रति अतुलनीय प्रेम, बाघप्रतिको सम्मान र संरक्षणप्रतिको आजीवन समर्पणका लागि स्वर्गीय सीतारानी चौधरीप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली। उहाँको योगदान बर्दियाको जंगलसँगै नेपाली संरक्षण इतिहासमा सधैं अमर रहनेछ। ॐ शान्ति।
