निर्माणवादी शिक्षाबाट नेपालमा शैक्षिक क्रान्ति: घोकन्ते परीक्षाबाट समस्या–समाधानमुखी सिकाइतर्फ

निर्माणवादी शिक्षाबाट नेपालमा शैक्षिक क्रान्ति: घोकन्ते परीक्षाबाट समस्या–समाधानमुखी सिकाइतर्फ

लेखक: भुवन शंकर भट्ट

(K-12 Teaching and Curriculum Developer)

हाल: जापान

नेपालको शिक्षा प्रणाली लामो समयदेखि घोकन्ते (rote learning) र परीक्षा–केन्द्रित अभ्यासमा आधारित रहँदै आएको छ। यस्तो प्रणालीले विद्यार्थीलाई केवल तथ्य कण्ठस्थ गराउने काम गर्छ, तर गहिरो सोच, सिर्जनशीलता, र वास्तविक जीवनका समस्या समाधान गर्ने क्षमता विकास गर्न असफल हुन्छ। आजको विश्वमा भने यस्ता सीपहरू नै सबैभन्दा महत्वपूर्ण बनेका छन्।

मेरो जापान र अस्ट्रेलियामा रहेको शिक्षण तथा पाठ्यक्रम विकास (K-12 Teaching and Curriculum Developer) सम्बन्धी अनुभवका आधारमा, नेपाल सरकारले अब निर्माणवादी शैक्षिक दर्शन (Constructivist Philosophy of Education) अपनाउनु अत्यावश्यक देखिन्छ। यस दर्शनले विद्यार्थीलाई निष्क्रिय श्रोता होइन, सक्रिय सिक्ने व्यक्तिका रूपमा स्थापित गर्छ। यहाँ विद्यार्थीले जिज्ञासा, अनुभव, आत्मचिन्तन, सहकार्य, र अनुसन्धानमार्फत ज्ञान आफैं निर्माण गर्छन्।

निर्माणवादी शिक्षाको आधार

निर्माणवादी दृष्टिकोणअनुसार सिकाइ कुनै बाहिरी वस्तु होइन जुन शिक्षकले विद्यार्थीमा भर्छन्; बरु विद्यार्थीले आफ्नै अनुभव, अन्तरक्रिया, र खोजमार्फत ज्ञान निर्माण गर्छन्। यसले सिकाइलाई जीवनसँग जोड्छ र विद्यार्थीलाई दीर्घकालीन रूपमा सक्षम बनाउँछ।

समस्या–आधारित र परियोजना–आधारित सिकाइ

नेपालको विद्यालय शिक्षा सुधार गर्नका लागि Problem Based Learning (PBL) र Project Based Learning (PjBL) लाई मुख्य शिक्षण र मूल्यांकन विधिका रूपमा लागू गर्नु आवश्यक छ।

• समस्या–आधारित सिकाइ (PBL):
  विद्यार्थीलाई वास्तविक जीवनसँग सम्बन्धित समस्या दिइन्छ र उनीहरूले त्यसको समाधान खोज्ने प्रक्रियाबाट सिक्छन्।
• परियोजना–आधारित सिकाइ (PjBL):
  विद्यार्थीले कुनै विषयमा गहिरो अध्ययन गर्दै परियोजना तयार गर्छन्, जसले उनीहरूको अनुसन्धान, प्रस्तुति, र सहकार्य सीप विकास गर्छ।

यी दुवै विधिले सिकाइलाई सक्रिय, व्यवहारिक, र अर्थपूर्ण बनाउँछन्।

प्राथमिक तह: जिज्ञासाको जग

प्राथमिक तहमा औपचारिक परीक्षा हटाउनु सकारात्मक कदम हो। अब यसलाई अझ प्रभावकारी बनाउन:

• जिज्ञासा (Curiosity) विकासमा जोड
• समालोचनात्मक सोच (Critical Thinking) को प्रारम्भिक अभ्यास
• सिर्जनात्मक सोच (Creative Thinking) को प्रोत्साहन
• समूह कार्य र सहकार्य

यस चरणमा शिक्षकको भूमिका मार्गदर्शक (facilitator) को हुन्छ, जसले बालबालिकालाई सिकाइको यात्रामा सहयोग गर्छ।

निम्न माध्यमिक र माध्यमिक तह: सोचको विकास

निम्न माध्यमिक तहमा:

• मध्यम स्तरको समालोचनात्मक सोच
• विश्लेषणात्मक क्षमता विकास

उच्च माध्यमिक तहमा:

• उन्नत समालोचनात्मक सोच
• स्वतन्त्र अनुसन्धान
• नवप्रवर्तन (innovation)

मूल्यांकन प्रणाली: सुधारको मुख्य आधार

समस्या परीक्षा हुनुमा होइन, परीक्षाको स्वरूपमा हो। जापान र अस्ट्रेलिया जस्ता देशमा अझै बलियो परीक्षा प्रणाली छ, तर ती परीक्षा:

• विश्लेषणात्मक हुन्छन्
• सोच मापन गर्छन्
• वास्तविक जीवनसँग सम्बन्धित हुन्छन्

नेपालमा पनि:

• प्राथमिक तहमा परीक्षा न्यूनिकरण
• माथिल्लो तहमा सोच–आधारित मूल्यांकन
• प्रारूपिक (formative) र समेटात्मक (summative) मूल्यांकनको सन्तुलन

अपनाउनु आवश्यक छ।

किन आवश्यक छ यस्तो सुधार?

नेपाल द्रुत विकासको आकांक्षामा छ। तर विकास केवल पूर्वाधारले होइन, सक्षम मानव संसाधनले सम्भव हुन्छ। त्यसका लागि:

• गहिरो सोच्ने क्षमता
• समस्या समाधान गर्ने सीप
• सिर्जनात्मकता
• सहकार्य र नेतृत्व

जस्ता गुणहरू आवश्यक छन्।

निष्कर्ष

यदि नेपालले शिक्षामा वास्तविक सुधार गर्न चाहन्छ भने, घोकन्ते प्रणालीबाट बाहिर निस्कनैपर्छ। निर्माणवादी शिक्षा, समस्या–आधारित र परियोजना–आधारित सिकाइमार्फत हामी नयाँ पुस्तालाई केवल परीक्षामा सफल होइन, जीवनमा सफल बनाउन सक्छौं।

यस प्रकारको सुधारले नेपालमा सिर्जनशील, विचारशील, र राष्ट्र निर्माणमा योगदान दिन सक्ने सक्षम नागरिक तयार गर्नेछ।

लेखक:

भुवन शंकर भट्ट

(K-12 Teaching and Curriculum Developer)

हाल: जापान