द टन न्युज विशेष रिपोर्ट
१३ देशका लागि १३ अनुहार : विज्ञता, अनुभव र गन्तव्यबीच कति मिल्यो ‘Right Person in Right Place’?
काठमाडौं । द टन न्युज ।
प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह नेतृत्वको मन्त्रिपरिषद्ले भारत, चीन, अमेरिका, बेलायत, जापानसहित १३ मुलुकका लागि राजदूत सिफारिस गरेको छ। सरकारले प्रस्तावित व्यक्तिहरू छनोट गर्दा सम्बन्धित क्षेत्रमा विज्ञता, अध्ययन–अनुसन्धान, नेतृत्व र व्यावसायिक अनुभवलाई आधार बनाइएको जनाएको छ।
यो निर्णय अझै अन्तिम नियुक्ति भने होइन। प्रस्तावित नामहरू संसदीय सुनुवाइमा जानेछन्, त्यसपछि सम्बन्धित देशबाट Agreement प्राप्त भएपछि राष्ट्रपतिबाट औपचारिक नियुक्ति हुनेछ।
द टन न्युजले उपलब्ध सार्वजनिक विवरणका आधारमा कुन उम्मेदवारको पेशागत पृष्ठभूमि सम्बन्धित मुलुकसँग कस्तो रूपमा जोडिन्छ भन्ने तथ्यगत विश्लेषण गरेको छ।
१. डा. निश्चलनाथ पाण्डे — भारत
नेपालको परराष्ट्र नीति र दक्षिण एसियाली मामिलाका अनुभवी प्राज्ञिक व्यक्तित्वका रूपमा पाण्डेको पृष्ठभूमि देखिन्छ। उनी दक्षिण एसियाली अध्ययन केन्द्रका निर्देशक हुन्। यसअघि परराष्ट्र मामिला अध्ययन प्रतिष्ठानका कार्यकारी निर्देशक, राष्ट्रिय योजना आयोगका सल्लाहकार तथा उच्चस्तरीय परराष्ट्र नीति कार्यदलका सदस्यका रूपमा काम गरेका थिए।
दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सम्बन्ध, परराष्ट्र नीति र रणनीतिक विषयमा उनको अध्ययन तथा प्रकाशन रहेको छ। भारत नेपालको सबैभन्दा महत्वपूर्ण छिमेकीमध्ये एक भएकाले दक्षिण एसिया र परराष्ट्र नीतिमा केन्द्रित अनुभव भारतका लागि प्रस्तावित जिम्मेवारीसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित देखिन्छ।
२. डा. कल्याणराज शर्मा — चीन
शर्मा नेपाल–चीन सम्बन्ध, चिनियाँ अध्ययन र अर्थशास्त्रमा केन्द्रित विज्ञका रूपमा प्रस्तुत भएका छन्। उनले चीनको फुदान विश्वविद्यालयबाट अर्थशास्त्रमा विद्यावारिधि गरेका छन्।
नेपाल–चीन आर्थिक सम्बन्ध, व्यापार, पर्यटन, लगानी तथा ‘बेल्ट एन्ड रोड’ सहकार्यका विषयमा उनको अध्ययन र संलग्नता रहेको सार्वजनिक विवरणमा उल्लेख छ। उनी नेपाल–चीन मैत्री मञ्चलगायत संस्थामा नेतृत्व भूमिकामा पनि रहेका छन्।
चीनसँग आर्थिक कूटनीति र द्विपक्षीय सम्बन्धको विषयमा विशेषज्ञता भएको पृष्ठभूमि नै उनको प्रस्तावित गन्तव्यसँग जोडिएको मुख्य आधार देखिन्छ।
३. चिरनजंग थापा — अमेरिका
थापा राष्ट्रिय सुरक्षा, अन्तर्राष्ट्रिय मामिला तथा संकट व्यवस्थापनका विज्ञ हुन्। उनले Columbia University बाट अन्तर्राष्ट्रिय मामिलामा स्नातकोत्तर गरेका छन्।
Oxfam मा एसियाका लागि क्षेत्रीय सुरक्षा सल्लाहकारका रूपमा १५ देशमा जोखिम तथा संकट व्यवस्थापनसम्बन्धी काम गरेको र यसअघि Saferworld तथा The Asia Foundation मा सुरक्षा तथा नागरिक–सैन्य सम्बन्धसम्बन्धी जिम्मेवारी सम्हालेको विवरण सार्वजनिक भएको छ।
संयुक्त राष्ट्रसंघका लागि नेपाल तथा सिंगापुरका स्थायी नियोगसँग काम गरेको अनुभव पनि उल्लेख छ। सुरक्षा, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र बहुपक्षीय कूटनीतिक अनुभव अमेरिका जस्तो महत्वपूर्ण मुलुकका लागि प्रस्तावित जिम्मेवारीसँग सम्बन्धित देखिन्छ।
४. गौरवशमशेर जंगबहादुर राणा — बेलायत
पूर्वप्रधानसेनापति राणाले नेपाली सेनामा चार दशकभन्दा बढी सेवा गरेका थिए। उनी सन् २०१२–२०१५ मा प्रधानसेनापति थिए।
शान्ति प्रक्रियापछि नेपाली सेनामा पूर्वमाओवादी लडाकुहरूको समायोजन, सैन्य रणनीति तथा २०७२ को भूकम्पपछिको उद्धारमा उनको नेतृत्व भूमिकाको विवरण सार्वजनिक छ। अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति मिसन र सैन्य कूटनीतिसँग सम्बन्धित अनुभव पनि उनको पृष्ठभूमिमा छ।
बेलायतसँग नेपालको ऐतिहासिक सैन्य सम्बन्ध र गोर्खा सैनिकको विषयसमेत महत्वपूर्ण रहेकाले सुरक्षा तथा सैन्य कूटनीतिक अनुभव उनको प्रस्तावित जिम्मेवारीसँग जोडिने प्रमुख पक्ष हो।
५. जिज्ञानकुमार थापा — जापान
जापानका लागि प्रस्तावित थापाको पृष्ठभूमि सबैभन्दा प्रत्यक्ष नेपाल–जापान सम्बन्ध केन्द्रित देखिन्छ।
उनले जापानको Yokohama National University बाट अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध तथा कानुनमा स्नातकोत्तर गरेका छन्। सन् २००९ देखि Kanagawa International Foundation मा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, सार्वजनिक नीति र बहुसांस्कृतिक मामिलामा काम गर्दै आएका छन्।
नेपाल–जापान उच्चस्तरीय भ्रमण, व्यापार संवाद, JICA, UNICEF तथा जापानी स्थानीय सरकारसँगको सहकार्यमा संलग्न रहेको विवरण छ। जापानी भाषा दक्षता र जापानमा लामो व्यावसायिक अनुभवसमेत उल्लेख छ।
यस आधारमा जापानका लागि प्रस्तावित नाममा ‘country-specific expertise’ सबैभन्दा स्पष्ट देखिने पक्षमध्ये एक हो।
६. सुरेशकुमार कर्ण — इजरायल
कर्ण सूचना प्रविधि, बैंकिङ तथा आर्थिक नीतिका क्षेत्रमा लामो अनुभव भएका व्यक्ति हुन्। कुमारी बैंकमा नेतृत्व तहमा रहँदा मोबाइल वालेटसम्बन्धी काम तथा नेपाल बैंकमा core banking प्रणाली रूपान्तरणको नेतृत्व गरेको विवरण छ।
उनी Computer Association of Nepal का दुई कार्यकाल अध्यक्षसमेत भएका थिए र नेपालको प्रारम्भिक राष्ट्रिय IT नीतिको मस्यौदामा योगदान गरेको उल्लेख छ।
इजरायलको प्रविधि, नवप्रवर्तन र आर्थिक सहकार्यको सन्दर्भमा IT तथा बैंकिङ अनुभवलाई प्रस्तावित जिम्मेवारीसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ।
७. प्राप्ति शेरचन — स्पेन
शेरचन अन्तर्राष्ट्रिय विकास, वित्तीय समावेशीकरण र लैंगिक समानताको क्षेत्रमा लामो अनुभव भएकी व्यक्ति हुन्। उनी International Finance Corporation (IFC) मा लैंगिक समाधान तथा प्रभावसम्बन्धी काममा संलग्न रहेकी छन्।
एशिया र अफ्रिकामा महिला वित्तीय समावेशीकरणका कार्यक्रम, बहुदेशीय अनुसन्धान तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थासँगको साझेदारीमा उनको अनुभव रहेको सार्वजनिक विवरण छ।
स्पेनका लागि विकास साझेदारी, समावेशी वित्त र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको अनुभव उपयोगी हुनसक्ने क्षेत्रका रूपमा देखिन्छ।
८. शरू जोशी — जर्मनी
जोशीको मुख्य विशेषज्ञता वैदेशिक रोजगार, आप्रवासन शासन, श्रम कूटनीति र लैंगिक समानता हो। नेपालको वैदेशिक रोजगार ऐन, नियमावली तथा नीतिगत संरचना निर्माणमा योगदान गरेको विवरण छ।
उनले UN Women मा दक्षिण एसियाली कार्यक्रम र श्रम कूटनीतिसँग सम्बन्धित जिम्मेवारी सम्हालेकी थिइन्। पछिल्लो समय आप्रवासन र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धसम्बन्धी नीति परामर्शमा पनि सक्रिय रहेको विवरण छ।
जर्मनीमा ठूलो नेपाली समुदाय र श्रम तथा आप्रवासनसम्बन्धी विषय महत्वपूर्ण भएकाले उनको विशेषज्ञता प्रस्तावित गन्तव्यसँग प्रत्यक्ष जोडिन्छ।
९. डा. पद्माक्षी राणा — ओमान
राणाको पृष्ठभूमि दिगो विकास, नवप्रवर्तन, उद्यमशीलता र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीमा केन्द्रित छ। उनी Impact Hub Kathmandu की कार्यकारी निर्देशक तथा सहसंस्थापकका रूपमा कार्यरत रहेको विवरण छ।
उनले Cambridge University बाट खाद्य उत्पादनमा corporate social responsibility सम्बन्धी विद्यावारिधि तथा वातावरण, समाज र विकासमा MPhil गरेकी छन्। अन्तर्राष्ट्रिय विकास साझेदारहरूसँग काम गरेको अनुभव पनि छ।
दिगो विकास, उद्यमशीलता र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारी उनको प्रस्तावित जिम्मेवारीसँग जोडिने प्रमुख क्षेत्र हुन्।
१०. चूडामणि खरेल — मलेसिया
खरेलको शैक्षिक पृष्ठभूमि अंग्रेजी, राजनीतिशास्त्र र कानुनमा रहेको छ। उनले शिक्षा तथा सार्वजनिक प्रशासन क्षेत्रमा काम गरेका छन्।
उनी नेपाल योग खेलकुद संघका महासचिव तथा यसअघि नेपाल स्केटिङ तथा स्केटबोर्ड संघका महासचिव र राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्को राष्ट्रिय खेलकुद उपसमितिमा जिम्मेवारीमा रहेको विवरण छ।
मलेसियासँग श्रम, नेपाली समुदाय, शिक्षा तथा संस्थागत सहकार्यका विषय महत्वपूर्ण भएकाले सार्वजनिक प्रशासन, शिक्षा र संस्थागत व्यवस्थापन उनको प्रस्तावित भूमिकासँग जोडेर हेर्न सकिने पक्ष हुन्। यद्यपि उनको नियुक्तिबारे सार्वजनिक रूपमा केही प्रश्नसमेत उठेका छन्, त्यसैले संसदीय सुनुवाइ यस पृष्ठभूमिको थप परीक्षण गर्ने महत्वपूर्ण चरण हुनेछ।
११. प्रा. डा. सङ्गम श्रेष्ठ — दक्षिण कोरिया
श्रेष्ठ अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, जलवायु उत्थानशीलता, जलसुरक्षा तथा वातावरणीय नीतिका प्राध्यापक तथा अनुसन्धानकर्ता हुन्। उनी Asian Institute of Technology का प्राध्यापक तथा पूर्वडिन र Global Water and Sanitation Center का संस्थापक सहनिर्देशक हुन्।
उनको २०० भन्दा बढी अनुसन्धान प्रकाशन तथा ३० भन्दा बढी देशसँग अनुसन्धान/नीतिगत सहकार्यको अनुभव रहेको सार्वजनिक विवरण छ।
नेपाल–दक्षिण कोरियाबीच विकास, प्रविधि, वातावरण तथा जलवायु सहकार्यका सम्भावनाका दृष्टिले उनको प्राज्ञिक र जलस्रोतसम्बन्धी अनुभव प्रस्तावित जिम्मेवारीसँग सम्बन्धित देखिन्छ।
१२. डा. मञ्चला झा — श्रीलंका
झा सुशासन, सार्वजनिक नीति र संक्रमणकालीन न्यायका क्षेत्रमा काम गरेकी विज्ञ हुन्। उनी सत्य निरूपण तथा मेलमिलाप आयोगकी आयुक्तका रूपमा काम गरिसकेकी छन्।
श्रीलंकासहित अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा संक्रमणकालीन न्यायसम्बन्धी नेपालको अनुभव प्रस्तुत गरेको विवरण छ। उनी त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा अध्यापनसमेत गर्छिन् र परराष्ट्र नीति तथा कूटनीतिमा अध्ययन गरेकी छन्।
शान्ति प्रक्रिया, संक्रमणकालीन न्याय, सुशासन र दक्षिण एसियाली अनुभव उनको प्रस्तावित जिम्मेवारीसँग जोडिने प्रमुख आधार हुन्।
१३. गिरीबहादुर सुनार — साउदी अरेबिया
सुनार समाजशास्त्र तथा विकास नीतिका क्षेत्रमा लामो अनुभव भएका व्यक्ति हुन्। सामाजिक संरक्षण, लैंगिक समानता, सामाजिक समावेशीकरण, जलवायु अनुकूलन तथा विकास कार्यक्रमसँग सम्बन्धित काममा उनको अनुभव रहेको विवरण छ।
विश्व बैंक तथा एशियाली विकास बैंकसँग सम्बन्धित ठूला पूर्वाधार तथा खानेपानी कार्यक्रमहरूमा काम गरेको र सामाजिक विकास तथा सार्वजनिक नीतिमा लेखन गरेको पनि उल्लेख छ।
साउदी अरेबिया नेपालका लागि महत्वपूर्ण वैदेशिक रोजगारी गन्तव्य भएकाले श्रम, सामाजिक सुरक्षा र आप्रवासी नेपालीका विषयमा उनको विकास तथा सामाजिक नीति पृष्ठभूमि सान्दर्भिक हुनसक्छ।
१३ नाम हेर्दा देखिने मुख्य तस्वीर
उपलब्ध विवरणलाई गन्तव्यअनुसार राख्दा सूचीमा परराष्ट्र नीति, चीन अध्ययन, सुरक्षा, सैन्य कूटनीति, नेपाल–जापान सम्बन्ध, IT/बैंकिङ, अन्तर्राष्ट्रिय विकास, श्रम कूटनीति, उद्यमशीलता, शिक्षा, जलवायु तथा जलसुरक्षा, सुशासन र सामाजिक समावेशीकरण जस्ता फरक–फरक विशेषज्ञता समेटिएको देखिन्छ।
त्यस्तै १३ प्रस्तावित नाममध्ये चार जना महिला छन्—प्राप्ति शेरचन, शरू जोशी, डा. पद्माक्षी राणा र डा. मञ्चला झा।
निष्कर्ष
प्रधानमन्त्री बालेन शाह नेतृत्वको सरकारले सार्वजनिक गरेको छनोटको आधार “विज्ञता, अध्ययन, अनुसन्धान र नेतृत्व अनुभव” भएको परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालले बताएका छन्। त्यस आधारमा हेर्दा धेरै उम्मेदवारको पेशागत पृष्ठभूमि उनीहरूलाई प्रस्ताव गरिएको मुलुकका विशिष्ट द्विपक्षीय एजेन्डासँग प्रत्यक्ष वा विषयगत रूपमा जोडिएको देखिन्छ।
तर ‘Right Person in Right Place’ भन्ने अन्तिम मूल्याङ्कन अहिले नै निष्कर्षका रूपमा स्थापित भइसकेको छैन—किनकि उनीहरू अहिले सिफारिस भएका प्रस्तावित राजदूत मात्र हुन्। संसदीय सुनुवाइ, सम्बन्धित मुलुकको agrément र त्यसपछिको कार्यसम्पादनले अन्तिम मूल्याङ्कनको आधार तय गर्नेछ।
द टन न्युजको विश्लेषणमा यस सूचीको उल्लेखनीय पक्ष भनेको—राजदूतलाई केवल राजनीतिक प्रतिनिधिका रूपमा होइन, सम्बन्धित देश र विषयअनुसार विज्ञता भएका व्यक्तिको रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास देखिनु हो।
TheTONnews | www.thetonnews.com
